Verhaal van pand 72bis. M.A. Tellegen/J. Schwartz

Marie-Anne Tellegen, buurvrouw van de SiPo

http://www.youtube.com/watch?v=w32o9veAekc

Na de oorlog zal ze als directeur van het Kabinet der Koningin (eerst Wilhelmina, later Juliana) een belangrijke positie innemen, maar in de eerste maanden van 1941 is ze nog lang niet tot die hoogte gestegen: Marie-Anne Tellegen (1893) werkt bij de gemeente Utrecht als hoofd van de afdeling Maatschappelijke Aangelegenheden en Statistiek. Het is een alleenstaande, geëmancipeerde vrouw, die rechten heeft gestudeerd en in haar werk uitstekend presteert. Ze woont op de Maliebaan, op de eerste verdieping van nummer 72, haar adres is daardoor (volgens een typisch Utrechtse gewoonte) Maliebaan 72bis. Sind een half jaar heeft ze ongewone buren: naast haar, op Maliebaan 74, heeft namelijk de Sicherheitspolizei haar intrek genomen in het zeer ruime pand, met dito tuin. Het is een curieuze combinatie: Marie-Anne Tellegen, die principieel anti-Duits is en zich steeds ongelukkiger gaat voelen als ambtenaar van een bezet land, naast de SiPo, de uitvoerende tak van de Sicherheitsdienst. Die organisatie zal een beruchte naam krijgen in de Domstad: wie in Maliebaan 74 terecht komt is zijn leven niet zeker. De SD/SiPo in Nederland kent naast het beleidscentrum in Den Haag zes regionale afdelingen: Amsterdam, Rotterdam, Groningen, Arnhem, Den Bosch en Maastricht. De Stad der Beweging heeft geen eigen ‘Aussenstelle’; Utrecht valt onder Amsterdam, de verantwoordelijke man is daardoor Willy Lages, chef van de Aussenstelle Amsterdam.

De ondergeschikten van Lages zijn dus de nieuwe buren van Marie-Anne Tellegen. Hun directe nabijheid moet haast wel een bijdrage geleverd hebben aan de groeiende onvrede van Tellegen met de nieuwe situatie. In de herfst van 1940 heeft ze, zoals bijna alle 200.000 ambtenaren, de ariërverklaring getekend, en dat zit haar steeds meer dwars. Langzamerhand rijpt bij deze juriste en dochter van een Amsterdamse burgemeester de overtuiging dat ze niet langer kan meedoen. Op 19 februari 1941 wordt dat duidelijk. Dan is de jaarvergadering van de Vereniging van Vrouwen met een Academische Opleiding. Marie-Anne is daar voorzitter van. Ze vraagt in haar openingsrede aandacht voor het lot van joodse vrouwen die uit overheidsdienst worden ontslagen. Ze roept haar gehoor op ‘trouw te blijven aan zichzelf, trouw aan de werkelijkheid, juist in een tijd van leuzen, programma’s en schema’s.’ En ze doet nog een oproep aan de leden: om het lidmaatschap op te zeggen, waardoor de vereniging in feite ophoudt te bestaan en niet medeplichtig wordt aan de jodenvervolging.

Marie-Anne Tellegen houdt het in haar dagelijkse werk nog een ruim jaar uit. In het voorjaar van 1942 wordt burgemeester Ter Pelkwijk van Utrecht ontslagen en vervangen door een NSB’er. Dat is het sein voor Tellegen om ontslag te nemen. Ze gaat zich steeds intensiever aan het verzet wijden, en ze doet dat vanuit haar huis. De buurvrouw van de Sicherheitspolizei hoopt dat niemand haar daar zoekt, op nummer 72bis. En dat gaat heel lang goed.

Terug naar pand 72bis. M.A. Tellegen/J. Schwartz